Kennisplatform
logo wij-leren.nl
Inloggen
Het Kennisplatform voor het onderwijs
Nieuw: Let op! Wij-leren.nl lanceert nieuwe website

Executieve functies

Dossier: alle informatie over Executieve functies

Definitie executieve functies

Executieve functies worden ook wel executieve vaardigheden of executieve vermogens genoemd. De term executieve functies wordt echter het meest gehanteerd. Executieve functies worden verschillend gedefinieerd. Enkele definities zijn: 

  • Executieve functies zijn de functies in je brein die het mogelijk maken dat een mens rationele beslissingen neemt, zijn/haar impulsen beheerst en zich kan focussen op wat belangrijk is (Dawson & Guare, 2010)
  • De term ‘Executieve functies’ betreft een neurologisch begrip dat verwijst naar cognitieve processen die betrokken zijn bij het plannen, aansturen van activiteiten (Dawson & Guare, 2013)
  • De term ‘executieve functies’ is een containerbegrip voor mentale processen die een superviserende rol hebben bij het denken en het gedrag. De term omvat een aantal functies met een neurologische basis, die samenwerken bij het leiden en coördineren van onze inspanningen om een doel te bereiken (Cooper-Kahn & Forster, 2014). 
  • ‘Executieve functies’ is een verzamelterm voor denkprocessen die belangrijk zijn voor het uitvoeren van sociaal en doelgericht gedrag (Smidts & Huizinga, 2011). 

Hoewel de definities van elkaar verschillen, zijn experts het erover eens dat executieve functies bestaan uit vermogens die de mens in staat stellen om intentioneel en doelgericht problemen op te lossen. Deze vermogens zijn onderdeel van de cognitie. Executieve functies worden ook wel hogere cognitieve processen of hoogontwikkelde cognitieve vaardigheden genoemd. 

De term executieve functies wordt gezien als een paraplubegrip, waaronder alle controlerende of zelfregulerende functies vallen die ervoor zorgen dat cognitieve activiteit, emotionele respons en openlijk gedrag georganiseerd en gestuurd worden. 

De executieve functies regelen bijvoorbeeld het starten met een taak en het richten en vasthouden van de aandacht. Zonder deze functies is goed georganiseerd gedrag niet mogelijk. Daarnaast maken executieve functies het mogelijk om mentaal met ideeën te spelen; de tijd te nemen om na te denken alvorens te handelen; nieuwe, onverwachte uitdagingen aan te gaan; weerstand te bieden aan verleidingen; en gefocust te blijven.

Wanneer zijn executieve functies vereist?

Er zijn vijf soorten situaties waarin executieve functies vereist zijn om tot een optimale prestatie te komen (Norman & Shallice, 1986):

  1. Situaties waarbij planning en besluitvorming vereist is.
  2. Situaties waarbij bijsturing en foutencorrectie van gedrag nodig is.
  3. Nieuwe vormen van gedrag of nieuwe opeenvolgingen van handelingen.
  4. Gevaarlijke of technisch moeilijke situaties.
  5. Situaties waarbij ingeroest gedrag of gewoontes moeten worden doorbroken.

Welke executieve functies zijn er? 

Er bestaat discussie over de indeling van executieve functies. Sommige onderscheiden 4 executieve functies, anderen zelfs 15. 

Zo onderscheiden Peg Dawson en Richard Guare in hun boek Slim maar… help kinderen hun talenten benutten door hun executieve functies te versterken elf soorten executieve functies:

  1. Respons-inhibitie: nadenken voordat je iets doet.
  2. Werkgeheugen.
  3. Emotieregulatie.
  4. Volgehouden aandacht.
  5. Taakinitiatie.
  6. Planning/prioritering.
  7. Organisatie.
  8. Timemanagement: tijd inschatten, verdelen en deadlines halen.
  9. Doelgericht gedrag.
  10. Flexibiliteit: flexibel omgaan met veranderingen en tegenslag.
  11. Metacognitie: een stapje terug doen om jezelf en de situatie te overzien en te evalueren

Margriet Sitskoorn onderscheidt in De beste versie van jezelf twaalf executieve functies: 

  1. Aandacht richten, vasthouden, verdelen
  2. Emoties reguleren (incl. omgaan met stress)
  3. Flexibel kunnen zijn als dingen veranderen
  4. Ongewenst gedrag kunnen onderdrukken
  5. Taken en zaken starten
  6. Dingen organiseren
  7. Dingen kunnen plannen
  8. Jezelf kunnen monitoren
  9. Je werkgeheugen gebruiken
  10. Een reëel zelfbeeld vormen
  11. Het vermogen tot theory of mind
  12. Prosociaal gedrag (het belang van anderen voor ogen houden)

In het boek Breinsleutels van Mens, Boonstra en Tjallema (2013) worden vier executieve functies onderscheiden:

  1. Werkgeheugen
  2. Inhibitie
  3. Flexibiliteit
  4. Planning

Jelle Jolles onderscheidt in Het tienerbrein. Over de adolescent tussen biologie en omgeving de volgende executieve functies:

  1. Filteren
  2. Organiseren van aandacht
  3. Impulsremming
  4. Nieuwsgierigheid en initiatief nemen
  5. Werkgeheugen
  6. Doelgerichtheid
  7. Gedrags-, motorische en cognitieve flexibiliteit
  8. Planmatig handelen
  9. Kiezen en beslissen
  10. Zelfinzicht
  11. Zelfregulatie
  12. Metacognitie
  13. Monitoring
  14. Empathie en perspectiefname
  15. Motivatie

Kern executieve functies

Het is dus onduidelijk wat precies onder executieve functies wordt verstaan. Wel is er internationaal overeenstemming over de drie belangrijkste kern executieve functies, namelijk: 

  1. Impulsremming: is de vaardigheid om onmiddellijke beloningen te kunnen uitstellen en niet direct te handelen of te reageren, maar pas na een zekere reflectie (Jolles, 2017).
  2. Werkgeheugen: het opslaan, verwerken en onthouden van informatie. Het werkgeheugen houdt informatie vast die we via de zintuigen hebben binnengekregen, maar ook informatie uit het langetermijngeheugen. Het werkgeheugen maakt het mogelijk om informatie vast te houden - te 'parkeren' - maar ook om met die informatie te werken (Jolles, 2017). 
  3. Cognitieve flexibiliteit: het “outside the box” kunnen denken. Je ziet iets uit verschillende perspectieven, wisselt snel tussen taken, maar wisselt alleen wanneer dit nodig is.

Deze drie functies kunnen niet zonder elkaar en werken samen. Vanuit deze drie executieve functies worden de hogere-orde executieve functies gebouwd, zoals redeneren, probleemoplossend vermogen en plannen.

Verschil tussen executieve en cognitieve functies

De executieve functies gaan over het kiezen van de activiteiten en het uitvoeren van deze taken. Het gaat er hierbij om op welke taak je je aandacht richt en hoe je deze (cognitieve) taak vervolgens uitvoert. Executieve functies kunnen dus gezien worden als de dirigent van de cognitieve vaardigheden. De cognitieve functies gaan over de mate waarin je in staat bent om kennis en informatie op te nemen en te verwerken. Het draait hierbij om wat en hoeveel je kan. Denk aan functies als redeneren, plannen maken en het probleemoplossend vermogen.

Wanneer de executieve functies zijn aangetast, zal het individu niet in staat zijn voor zichzelf te zorgen, geen betaald/zinvol werk kunnen verrichten of normale sociale contacten onderhouden. Hoe goed de cognitieve functies ook ontwikkeld zijn of hoe hoog de persoon ook scoort op een intelligentietest. 

Executieve en cognitieve functies kunnen niet zonder elkaar. Ze werken samen en beïnvloeden elkaar. De executieve functies maken het mogelijk om cognitieve functies uit te voeren en andersom.

Belang van executieve functies

Je kunt niet zonder executieve functies. Hierdoor zijn executieve functies belangrijk voor elk aspect van het leven (Diamond, 2014). Zo ook voor het onderwijs. Kinderen hebben hier de executieve functies nodig voor bijvoorbeeld het samenwerken, beslissingen nemen en kritisch denken. Maar ook voor het hebben van goede relaties, het ontwikkelen van schoolse vaardigheden en het doorzetten bij moeilijke taken. Het blijkt zelfs dat executieve functies belangrijker zijn voor schoolbereidheid dan IQ (Blair & Razza 2007Morrison et al. 2010). Ook blijken executieve functies goede voorspellers voor schoolsucces (Borella et al. 2010Duncan et al. 2007Gathercole et al. 2004) en later voor werksucces (Bailey 2007). 

Omdat executieve functies essentieel zijn voor academische prestaties, moet een samenleving die wil dat haar studenten uitblinken, serieus nemen dat de verschillende delen van de mens fundamenteel met elkaar in verband staan. Als emotionele, sociale of fysieke behoeften worden genegeerd, werken die onvervulde behoeften tegen goede's executieve functies en dus tegen academische excellentie.

Beperkte executieve functies

Bij diverse gedragsproblemen en/of stoornissen zijn er beperkingen op het gebied van de executieve functies. Bijvoorbeeld bij verslavingen (Baler & Volkow 2006), Attention Deficit Hyperactivity (ADHD) (Diamond 2005Lui & Tannock 2007), gedragsstoornissen (Fairchild et al. 2009), depressie (Taylor-Tavares et al. 2007), Obsessieve Compulsieve Stoornis (OCD) (Penadés et al. 2007) en schizofrenie (Barch 2005). 

Beperkte executieve functies kunnen ook voor een slechtere fysieke gezondheid zorgen (Crescioni et al. 2011Miller et al. 2011Riggs et al. 2010) en voor een slechtere kwaliteit van leven (Brown & Landgraf 2010Davis et al. 2010). Ook kunnen beperkte executieve functies zorgen voor sociale problemen, waaronder criminaliteit, roekeloos gedrag, geweld en emotionele uitbarstingen (Broidy et al. 2003Denson et al. 2011).

Zijn executieve functies veranderbaar?

Executieve functies zijn trainbaar en kunnen op elke leeftijd worden verbeterd - waarschijnlijk door veel verschillende benaderingen. Het is niet altijd gunstig om executieve functies bewust uit te oefenen. Soms denk je na over wat je doet en probeer je top-down controle uit te oefenen, maar dat blokkeert juist optimale prestaties.

Bronnen

  • Cooper-Kahn, J., & Forster M., (2014). Een praktisch gids voor leerkrachten, executieve functies versterken op school. Amsterdam: Hogrefe uitgevers. ISBN:987-90-79729-88-3
  • Dawson P., & Guare R., (2009). Slim maar ... help kinderen hun talenten benutten door hun executieve functies te versterken. Amsterdam: Hogrefe uitgevers Amsterdam. ISBN:987-90-79729-0-4
  • Dawson P., & Guare R., (2013). Coachen van kinderen en adolescenten met zwakke executieve functies, praktische strategieën voor thuis en op school. Amsterdam: Hogrefe uitgevers. ISBN:987-90-79729-59-3
  • Jolles, J., (2017). Het tienerbrein, Over adolescent tussen biologie en omgeving. Amsterdam: University Press bv. ISBN:978.94.6298.398.4
  • Mens, M., Boonstra, M., & Tjallema, M. (2013). Breinsleutels, voor leerkrachten in het primair en speciaal onderwijs. ISBN:978-90-5819-307-0
  • Norman, D.A. & Shallice, T. (1986). Attention to Action: willed and automatic control of behavior. In R.J. Davidson, G.E. Schwartz & D. Shapiro (Eds). Consciousness and self regulation Vol 4 (pp 1-18). New York: Plenum.
  • Sitskoorn, M. (2014). IK2 De beste versie van jezelf: ontwikkel je hersenen en bereik je doelen met het EFFECT-programma. Amsterdam: Boom uitgevers. ISBN:9789462761360
  • Smidts, D., & Huizinga, M., (2011). Gedrag in uitvoering. Executieve functies bij kinderen en pubers. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds. ISBN:987-90-5712-317-7

Boeken over executieve functies

Groeien in executieve functies. Hoe? Zo!

De basis voor zelfsturing en leren leren. Praktijkboek voor het basisonderwijs.
 

Executieve functies bij kinderen en adolescenten

Een praktische gids voor diagnostiek en interventie.
 

Wijzer in executieve functies

Groep 5 tot en met 8 groep 5-8 Handleiding en kaarten voor groep 5 t/m 8.
 
Heb je vragen over dit thema? Stel ze in de onderwijs community binnen de Wij-leren.nl Academie!

Laatst geactualiseerd op 19 februari 2024

Ontdek meer

Externe verwijzingen

Autisme anders bekijkenAutisme anders bekijken
 Medilex Onderwijs
Wat is ASS - Autisme?Wat is ASS - Autisme?
 Wij-leren.nl Academie

Boeken

Executieve functies bij kinderen en adolescentenExecutieve functies bij kinderen en adolescenten - Marleen LegemaatActief executief - ToolboxActief Executief - Marleen LegemaatBreinheldenBreinhelden - Doordacht werken aan executieve functies - Marleen LegemaatZelfregulerend lerenZelfregulerend leren - Effectiever leren met leerstrategieën - Arja KerpelWat stuitert daar door je klas?Wat stuitert daar door je klas? Over kinderen met ADHD en hun leraren - Helèn de JongIk snap het wel, maar niet zo snel…Ik snap het wel, maar niet zo snel…- Tips bij lage verwerkingssnelheid - Arja KerpelCoachen van kinderenCoachen van kinderen met zwakke executieve functies - Arja KerpelSlim maar...Slim maar.. Hoe je de executieve functies kunt versterken - Arja KerpelGedragsproblemen in de klasGedragsproblemen in de klas - Arja KerpelExecutieve functies in de klasExecutieve functies in de klas - praktische gids voor leerkrachten - Arja KerpelExecutieve functies kleutersZet je EF-bril op - Bertine van den OeverOmgaan met adhd op schoolOmgaan met ADHD op school - Anton HorewegOntketen het brein van je kindOntketen het brein van je kind - Marleen LegemaatOntketen het brein van je kindOntketen het brein van je kind - Marleen LegemaatOndersteunend tekenenOndersteunend tekenen (bij TOS) - Marleen LegemaatOndersteunend tekenenOndersteunend tekenen (bij TOS) - Marleen LegemaatLotte zit je nu alweer te dromenLees- en reflectieboek voor dromerige kinderen - Marleen LegemaatFocus! Ontwikkel aandacht en concentratie bij jonge kinderenFocus! Ontwikkel aandacht en concentratie bij jonge kinderen - Marleen LegemaatExecutieve functies ontwikkelen in de klasExecutieve functies ontwikkelen in de klas - wat jij als leerkracht kunt doen - Machiel Karels

Samenvatting

ADHD uitlegADHD - symptomen - kenmerken - diagnose - behandeling - Arja KerpelCreativiteit ontwikkelenCreativiteit - wat is creativiteit en hoe ontwikkel je het? - Machiel Karels

Verdieping

Wat zijn executieve functies?Executieve functies, wat zijn dat? - Anton HorewegHoogbegaafdheid en plannenLeer hoogbegaafde kinderen zelf te sturen! - Martine Blonk - Meulenkampexecutieve functies ontwikkelen leermodelExecutief functioneren kun je leren - Wendy Brasz en Myra den HaanGedrag beïnvloedenIs de attitude en het gedrag van leerlingen te beïnvloeden? - Michel VerdoornKindgericht onderwijsVan jaarklassensysteem naar kindgericht onderwijs - Machiel KarelsCoaching leerlingWat verdieping in de zorgleerling voor u én de zorgleerling kan betekenen - Joop StroesNeurofeedback en werkgeheugentrainingADHD behandeling: placebo-effect of bewezen werking? - Miriam de HeerBesturingssysteemHoe worden we eigenlijk ‘bestuurd’? - Miriam de HeerOntwikkelend bewegenAl springend leer je beter rekenen - Annemieke TopVoeding en lifestyleWat werkt bij ADHD? Over lifestyle, voeding en vitamines. - Miriam de HeerMotivatie en energieHoera, vakantie! Ouders kunnen er soms tegenop zien - Miriam de HeerADHD tipsADHD - tips voor de leerkracht - Anton HorewegCognitieve balansCognitieve balans: wat is het en hoe kan het onderwijs erop inspelen? - redactieADD tipsADD - Hoe ga je er mee om in de klas - Anton HorewegAutisme handleidingAutisme / ASS - Een persoonlijke handleiding - Inge VerstraeteTalentontwikkeling van executieve functiesTalentontwikkeling: de waarde van executieve functies - Nadine van der HartZelfsturing bij jonge kinderen stimulerenZelfsturing van jonge kinderen stimuleren - Lilian van der BoltExecutieve functies bij peuters en kleutersZelfsturing bij peuters en kleuters en de rol van de ib'er - Lilian van der BoltEen doorgaande lijn in zelfsturingEen doorgaande lijn in zelfsturing - Lilian van der BoltZelfsturing stimuleren door spelZelfsturing en executieve functies stimuleren in spel - Lilian van der BoltBrede vaardigheden leerlingenAandacht voor brede vaardigheden - Bertine van den OeverTien aanbevelingen voor omgang jongeren en messencriminaliteitJongeren en messencriminaliteit -2- Tien aanbevelingen voor een oplossing - Kees van OverveldJongeren en messencriminaliteit: analyse en problematiekJongeren en messencriminaliteit -1- Wat is er aan de hand? - Kees van OverveldSel-levensvaardigheden-sociaal-emotioneelSociaal-emotioneel leren op school - Kees van Overveldhoogbegaafd overgang po vo(Hoog)begaafde leerlingen en de overgang van PO naar VO - Martine Blonk - MeulenkampKinderen met messenKinderen met messen - Kees van OverveldCognitieve functiesWat zijn cognitieve functies? -1- - Emiel van DoornOverzicht serie cognitieve en executieve functiesCognitieve functies in relatie tot de executieve functies; Intro en overzicht -0- - Emiel van Doorncognitieve functies uitwerkingUitwerking van de cognitieve functies-deel 1 -3- - Emiel van DoornExecutieve functies definitieInleiding op executieve functies -5- - Emiel van DoornExecutieve functies discussieDiscussie over executieve functies -6- - Emiel van DoornComponenten executieve functiesComponenten van de executieve functies en hun ontwikkeling -7- - Emiel van Doornbelang executief functionerenBelang van executieve functies -8- - Emiel van Doorncognitieve en executieve functies informatieverwerkingExecutieve functies in relatie tot de cognitieve functies -9- - Emiel van DoornExecutieve en cognitieve functies praktisch handelenPraktisch handelen: koppeling cognitieve functies en executieve functies -10- - Emiel van DoornOverzicht serie cognitieve en executieve functiesCognitieve functies in relatie tot de executieve functies; Intro en overzicht -0- - Emiel van DoornCognitieve kennisCognitieve kennis -2- - Emiel van Doorncognitieve functies uitwerking deel 2Uitwerking van de cognitieve functies-deel 2 -4- - Emiel van DoornHindernissen leerprocessen hoogbegaafde leerlingen deel 2Interne hindernissen in de leerprocessen van hoogbegaafde leerlingen (2) - Carl D'hondtHindernissen leerprocessen hoogbegaafde leerlingen deel 1Interne hindernissen in de leerprocessen van hoogbegaafde leerlingen (1) - Carl D'hondtOnderdelen geheugenstructuurLeren als een gesofisticeerd proces: een paar bijzonderheden van het menselijk geheugen. - Tim Surma10 veelgestelde vragen executieve functies10 veelgestelde vragen over executieve functies - Machiel KarelsExecutieve functies in de klasExecutieve functies ontwikkelen in de klas. Wat jij als leerkracht kunt doen. - Anton HorewegWerken met weektaak relatie metacognitieve vaardighedenWerken met een weektaak: wat levert het op voor leerlingen? - redactie

Dossiers

Blijf op de hoogte met onze nieuwsbrief.

Uw onderwijskundige kennis blijft op peil door 3500+ artikelen.